Tegenstellingen als basis voor begrijpend lezen en rekenen

Het belang van tegenstellingen aanleren.

In groep 1-2 leren kleuters allerlei tegenstellingen. Denk aan groot-klein, dik-dun, meer-minder, enz. Al deze begrippen komen later weer terug bij begrijpend lezen en rekenen. Het zijn begrippen die ruimtelijke oriëntatie, hoeveelheden en meningen aangeven. 

Veel van de taalzwakke leerlingen die ik mag begeleiden hebben erg veel moeite met deze begrippen en dit blijft een aandachtspunt ook in hun verdere studie en werk. Ik geef namelijk ook trainingen in het bedrijfsleven hoe je een collega met een ondersteuningsbehoefte het beste kan begeleiden en daar komt dit ook vaak naar voren. 

Maar terug naar de basisschool. Veel leerlingen in de bovenbouw, NT2-leerlingen en TOS-leerlingen vinden de tegenstellingen verwarrend. En daarom is het aanleren van tegenstellingen bij de kleuters zo belangrijk.

Het boek Tegenstellingen

Een heel leuk boek is het boek 'Tegenstellingen' van Pittau & Gervais. Daar staan met 1 olifant allerlei tegenstellingen uitgewerkt.

Het fijne is dat leerlingen alleen de tegenstelling leren, omdat de olifant continue de basis vormt om de tegenstelling aan te leren. 


Didachtische aanpassingen bij het boek

Een aanvulling op de tekst kun je met een memokaartje erbij plakken:

  • Bij hebberig: veel en meer (dit zijn veel voorkomende begrippen in het onderwijs)
  • Bij bescheiden: weinig en minder (dit zijn veel voorkomende begrippen in het onderwijs)
  • En op de achterzijde: wit - zwart

Extra uitleg geef je aan je NT2-leerlingen met een Arabische achtergrond bij de begrippen achter en voor. Voor leerlingen die thuistaal Arabisch hebben en de Nederlandse taal nog moeten leren is dat namelijk belangrijk, omdat zij een andere leesrichting hebben. Vooraan bij een woord is juist aan de ándere kant.

Aanvullende tegenstellingen bij het boek

Maar er zijn natuurlijk nog veel meer tegenstellingen te bedenken die je zelf nog kan uitwerken.

  • klein - groot
  • licht - donker
  • met - zonder (bijvoorbeeld 'slurf')
  • zwart - wit 
  • warm - koud
  • stoppen - doorgaan
  • vaag - scherp
  • jong-oud
  • hard - zacht (geluid)
  • hard - zacht (materiaal)
  • licht - zwaar
  • makkelijk - moeilijk
  • mooi - lelijk (overigens is dit een kwestie van smaak, ofwel dit gaat over meningen)
  • lekker - vies
  • goed - fout
  • lief - stout
  • dag - nacht
  • wakker - slapen
  • nat - droog
  • schoon - smerig/vies
  • vol - leeg
  • aan - uit
  • netjes - slordig
  • binnen - buiten
  • in - uit
  • langzaam - snel

Je aanbod samenstellen

Allereerst is er de verdeling tussen groep 1 met de meest voorkomende tegenstellingen. En in groep 2 de herhaling en uitbreiding van wat moeilijkere tegenstellingen.

En je NT2-leerlingen die hebben 7x herhaling nodig om een woord zich eigen te maken.

Dan kun je nog kijken naar je leerlingen met TOS die 20x herhaling nodig hebben, liefst met een afbeelding en toepassingen om het goed te laten beklijven. 

Voor je hoogbegaafde leerlingen zijn de minder frequent voorkomende tegenstellingen erg leuk om aan de leren. 

De tegenstellingen kun je ook terug laten komen in je dagelijkse routine, bijvoorbeeld wie staat er vooraan in de rij en wie staat er achteraan in de rij. 

Wanneer je spelbegeleiding geeft in bijvoorbeeld de bouwhoek kun je begrippen makkelijk toevoegen, zoals de hoge toren en de lage toren. 

Verder kan je bewuster kijken in je prentenboeken hoe tegenstellingen daar zijn beschreven en er zo extra de nadruk op leggen.

Zo leg je een stevige basis voor begrijpend lezen en rekenen voor de toekomst.